
50 gramdan hafifler, geceleri binlerce kilometre uçar ve kışlama alanlarını hiçbir harita olmadan bulurlar. Yarım yüzyılı aşkın süredir göçmen ötücü kuşlar bilim insanlarına aynı bilmeceyi soruyor: Dünya’nın zayıf manyetik alanını nasıl algılıyorlar? QuantumBirds ekibi bilim kurguyu andıran bir yanıtı sınıyor: pusula kuşun gözünde olabilir ve kuantum etkileriyle çalışıyor olabilir. Yazının sonunda da telefonunun sinyali kesildiğinde nasıl bir yön bulucu olduğunu öğrenebilirsin.
Göçmen ötücü kuşlar gerçek birer tüy siklet. 50 gramdan hafif olmalarına rağmen her yıl geceleri binlerce kilometre kat edip kışlama alanlarına ulaşırlar. Yolda aynı anda birkaç yön bulma sistemine güvenirler: yıldızlara bakar, yer işaretlerini hatırlar ve koku duyularını izlerler. Bunun üstüne Dünya’nın zayıf manyetik alanının yönünü de algılayabilirler.
Sorun da burada başlıyor. Bu duyu üzerine araştırmalar 50 yıldan uzun süredir sürüyor ve mekanizma hâlâ bilinmiyor. Çalıştığını biliyoruz. Nasıl çalıştığını bilmiyoruz.
QuantumBirds projesi tam da bu soruyu ele aldı. Proje, Avrupa Araştırma Konseyi tarafından finanse ediliyor ve Oxford Üniversitesi tarafından koordine ediliyor. Yedi yıl boyunca çok farklı alanlardan uzmanlar çalıştı: kuantum mekaniği, spin kimyası, davranış biyolojisi ve biyokimya.
Sınadıkları hipotez cesur. Kuşlar, gözlerinde gerçekleşen kimyasal tepkimeler sayesinde manyetik alanı kelimenin tam anlamıyla görüyor olabilir. Projenin baş araştırmacılarından Peter Hore, bunun garip göründüğünü saklamıyor: “İlk bakışta, bir kimyasal tepkimenin pusula işlevi görebileceği fikri saçma görünüyor.”
Şaşırtıcı değil. Hore’un açıkladığı gibi, tek bir molekül ile Dünya’nın manyetik alanı arasındaki etkileşimin gücü, tipik bir kimyasal bağın gücünün yalnızca milyonda biri kadar. Böyle bir uyaran, bir şeyi değiştirmek için fazlasıyla zayıf görünüyor.
Anahtar, kuşların retinasında bulunan kriptokrom adlı proteinlerde yatıyor. Araştırmacılara göre ışık, bu proteinlerde radikal çiftlerinin oluşmasını tetikliyor. Bunlar, biyolojiden çok bir kuantum fiziği ders kitabında bulmayı bekleyeceğin şeylerin gerçekleştiği, kısa ömürlü moleküler sistemler.
“Işık bu proteinlere çarptığında, oluşan radikal çiftleri kuantum süperpozisyon durumunda bulunur” diye açıklıyor Peter Hore. Ve ekliyor: “Bu hassas kuantum durumu göz önüne alındığında, kimyasal tepkimenin verimi dış manyetik alanın yönüne son derece duyarlıdır.”
Başka bir deyişle: tepkimenin ne kadar verimli ilerlediği, kuşun Dünya’nın alanına göre nasıl durduğuna bağlı. Her şey gözde gerçekleştiği için bilgi tam ihtiyaç duyulan yere ulaşıyor. “Bu, yön bulma verilerini fiilen doğrudan kuşun görme sistemine kodluyor” diyor Hore.
Kuram bir şey, ama kanıt gerekiyordu. Ekip, Avrupa kızılgerdanında bulunan kriptokrom-4a’nın zayıf manyetik alanlara duyarlı olduğunu gösterdi. Araştırmacılar bunu, bu molekülün böyle bir özelliğe sahip olduğuna dair ilk doğrudan kanıt olarak değerlendiriyor. Kuantum pusulası hipotezi için bu güçlü bir dayanak.
Bir kuşun gözüne bu kadar derinlemesine bakabilmek için bilim insanlarının önce kendi araçlarını geliştirmesi gerekti. Bunlar arasında şunlar vardı:
Sonuncusu özellikle önemli, çünkü araştırmacıların yalnızca proteinleri değil, sinir hücrelerinin tepkisini de gözlemesine olanak tanıyor.
Bu sırada şaşırtıcı bir şey ortaya çıktı. Kuş retinasının iç kısmı sürekli bir oksijen kıtlığı altında çalışıyor. Bu keşif, gözün bu bölümü üzerine araştırmaların son on yıllarda neden bu kadar yavaş ilerlediğini açıklıyor: laboratuvardaki koşullar canlı bir organizmadakilerle basitçe örtüşmüyordu.
Bilim insanları şimdi meseleyi çözmesi beklenen bir deney hazırlıyor. “İnce bir izotop değişimi sayesinde kesin yanıtın eşiğindeyiz” diye duyuruyor diğer baş araştırmacı Henrik Mouritsen.
Fikir, bir kuşun gözündeki flavin moleküllerinde bulunan doğal karbon-12’yi daha ağır karbon-13 ile değiştirmek. Bilgisayar simülasyonları, böyle bir değişimin kuşların radyo dalgalarının yol açtığı bozulmaya verdiği yanıtı değiştirmesi gerektiğini gösterdi. Ekip, karbon-13’lü flavinleri kuşların gözlerine yerleştirmenin bir yolunu zaten geliştirdi ve bu değişikliğin yön duyularını etkileyip etkilemediğini göstermek için davranış testleri yürütüyor.
Bahis büyük. “Başarılı bir sonuç, bu kuantum pusulasının yadsınamaz kanıtını sunacak” diye vurguluyor Mouritsen.
Bu temel bir araştırma olsa da sonuçları şaşırtıcı derecede pratik konularda işe yarayabilir. Göçmen kuşların yönlerini nasıl seçtiğini anlamak, onları bozulmuş alanlar yerine iklim değişikliğine dayanıklı habitatlara yönlendirmeye yardımcı olabilir. Benzer mekanizmalar organik ışık yayan diyotlarda da işliyor; dolayısıyla bunun temelinde ucuz ve zehirsiz manyetik sensörler yapılabilir. Bir başka fikir ise GPS sinyalinin engellendiği ya da bozulduğu yerlerde de iş gören navigasyon sistemleri.
Ötücü kuşlar gözlerinde kuantum fiziği sayesinde çalışan bir pusula taşıyor olabilir. QuantumBirds ekibi, kızılgerdanın kriptokrom-4a proteininin zayıf bir manyetik alana yanıt verdiğini gösterdi, retinayı incelemek için yeni ekipman geliştirdi ve retinanın iç kısmının oksijen kıtlığıyla yaşadığını keşfetti. Karbon değişimi deneyinin kesin yanıtı vermesi ve bu arada doğa korumaya ve GPS’siz yön bulmaya dair fikirler sunması bekleniyor.
5 soru · bir dakika